Açıklama
<p style="text-align: left;"><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;">Çapa taybet a Şerha Dîwana Melayê Cizîrî, “Gerdeniya Gewherî” ya Mela Ehmedê Zivingî bi Kurdî di nav weşanên Avesta de derket. Ev 400. kitêba weşanxanê ye, herçiqas kitêbên Avesta ber bi 500î ve çûbin jî, jimara 400 ji bo çapa taybet a şerha Cizîrî hatibû veqetandin. Li fûara Diyarbekir jî çapa normal a şerhê wek 3 cild derketibû. Avesta bi munasebeta derketina şerha Cizîrî li Fûara Kitêban a Stembolê konferansekê durist dike. Beşdarên konferansa ku 9ê mehê li fûarê pêk tê amadekarê kitêbê Emîn Narozî û Kadri Yıldırım in.</span><br /> <br /><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Bêguman ev berhema bi navê ‘Iqd el-Cewherî/Gerdeniya Gewherî’ ya şerha Dîwana şaheser a [Mewlana] Melayê Cizîrî gava ji hêla Miftiyê Qamişloyê zanayê hêja Mele Ehmedê Zivingî (1893-1971) ve hat nivîsîn û weşandin hingê di nav feqî, mela û zanayên wextê yên erebîxwên û erebîaxêv de gelekî nav da, lê navûdengê wê bi tenê ne li nav zana û xwendeyên kurdan ên derva û yên nav Kurdistanê belav bû. Lê herweha navûdengê wê gihîşt heya gelek welatên biyanî û bi taybetî jî welatên ereban ên mîna Misir, dewletên erebîaxêv ên bakurên Afrîka û paytextên Ewropa jî.</span></p>
<p style="text-align: left;"><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;">Çawa ku weşanxaneya es-Sebah gava çapa duyem ya erebî weşandiye jî ew ji devê Zivingî lê bi kurtî weha daye nasîn: “Bi vî awayî wergerandin û şiroveya Dîwanê qediya û bû mînakek ji bo rewanbêjî, balkşiya ser rêkûpêkiyê û baweriya wêjeyî. Bêguman bêzêdekirin ev kitêba pêşî ye di cûreyê xwe de ku di dewlemendiya kitêbxaneya erebî de beşdariyeke weha pir çalak kiriye û jixwe pêrabûna bi karên weha ve jî ji bo danenasîna edebiyata gelê kurd ê misilman bi gelên din gaveke mezin î giring e. Wergêr bi xwe di çapa pêşî ya sala 1377/1957an de gava ku li çapxaneya el-Rafidîn a bajarê Qamişlo hatiye weşandin, serpereştiya qonaxên rastkirin, çapkirin û derxistina vê Şerha Dîwanê kiriye. Hingê ew li welatên rojhilata erebî û rojhilata navîn heya bigihê balatirîn deverên Kurdistanê belav bûye û bi saya mezinî û gerrvedana tora weşandin û belavkirina gelemperî û taybetî ew ketiye Qahîre û paytextên Ewropa jî û pê re jî ji bo hêjadîtina vê xebata mezin a wergeranê ji wergêrî re ji kesên bîrewer, edîb û siyasî peyam û nameyên rûmetgirî û pesindanê raweşiyane.</span></p>
<p style="text-align: left;"><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;">Jixwe bi derketina vê Şerhê re xwendevan û xemdarên hunera klasîk bi taybetî jî yên Cizîrî êdî dikaribûn wê baştir fêhm bikin û qenc bizanibin ku şi‘rên Cizîrî ne bi tenê hinek qesîdeyên sofîkî yên devkî ne, lê belkî ew xwedî naverokeke evînî, fîlozofî, mitesewifî feleknasî, dîroknasî, civaknasî, ol û dînnasî, zimannasî û nîşan û dirûvên sembolî û gelekên din in.</span></p>
<p style="text-align: left;"><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;">Zivingî bi wê xebata xwe ya giranbiha gelek tevlîheviyên ser dema jiyana Cizîrî û evîna wî jî ji holê rakir, ew cudahiyên ku li ser jiyan û evîna wî hem di nav xelkê de belav bû û hem jî di gelek berhemên tarîxî û edebî de hebûn, komî ser hev kir, pirên wan paqij û sererast kirin û ne temam be jî dema jiyana wî ya nêzîktirînê rastiyê derxist holê.</span></p>
<p style="text-align: left;"><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;">Herweha ji ber ku heya dereng jî bi piranî çapa Dîwana Cizîrî ya Stembolê li ber dest hebû û ew jî bê zêr û ziber (bêvokal) bû xwendina wê zehmet bû ku ji ber vê jî herkesê erebîxwên jî dest ji naverokê berde jixwe nikaribûn honraweyên wî rast bixwînin jî. Lê Şerha Zivingî bi zêr û ziberkirina (vokaldanîna ser) gotinan xwendina wê jî hêsantir kir ku hemî kesên erebîxwên heya quranxwên jî êdî bêzehmetî dikaribûn wê bixwînin.</span></p>
<p style="text-align: left;"><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Mela Ehmedê Zivingî di pêşgotinê de wiha dibêje: “Ev karekî weha bû ku berê kes pê ve ranebûbû û ji wê bonê jî hêmanên ku ez jê sûd werbigirim û li ser wê riyê herim tunebûn. Herweha ez di paşiya temenê xwe de digel kêmbûna materyalan, qelsiya bîr û hizra xwe, piriya karûbarê pêwendiyên xwe û astengên peywest e cara pêşî bi karekî weha ve radibûm. Ji ber van sedeman jî bi rastî ji bo qedandin û derxistina wê bi alîkariya Şahê perestî ez pêrgî gelek zehmetî û erqele hatim û min hew karibû gotinên wê bi ferhengî mane bikim û hima di ser rû de maneyên wan rave bikim. Lê belê ji bilî çend cihên kêm ez qet neketim kûrahî û berfirehiya maneya rastî ya ku Mela jî mîna şairên hemdemên xwe yên tesewifê yên din dixwest bi mînakên xezelî û telmîhên rewanbêjî destnîşan bike. Lewra ez ji têgihîştina wan pênîşandanên hêja yî kûr dûr im û min ew ji kesên din ên ku ji heq dertên re hişt bi hêviya ku xîret li yekî bixe, bi vê kêmasiyê bihise û wê temam bike.</span></p>
<p style="text-align: left;"><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;">Min bi xwe cehd û xebata ji bo rastkirina gotinên xerabkirî û sererastkirina hevok û derbirînên tevlîhevkirî û diyarkirina raz û dirûvan û kifşkirina destnîşanan li gor hêz û biriya xwe ya kêm tu kêmasî nexistiyê, lê digel vê jî doza berîbûna ji şaşî û kêmasiyan nakim çunkî mirov cihê petatî û şetatiyê, dûrbûna ji rastiyê û wargeha gunehan e û xwedî mafê lêborîn û bexşînê ji hevcinsê xwe û ji Şahê mihrîvan e. Jixwe ger tu serkeftî bî ew bi alîkariya Wî yê payeberz e û ger tu şaş û çewt bî jî jixwe ji ber ku şaşî û kêmasî adet û hêwişiyên mirovan e. Çendî ku ez di karê ravekirinê de negiham encameke bi dilê xwe jî lê ez tirsiyam ku mirin berî wê bigihîje min û xelaskirina wê ji dest bifewite, çunkî pêjn û hisên me qels bûne û paşiya temen jî nêzîk bûye.</span></p>
<p style="text-align: left;"><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;">Di ravekirina vê dîwanê de min gelek kêm destnîşanên tesewifî û maneyên rastî diyar kiriye, lê ger ravekarek li pey ramanên wê bikudîne û ji bo dorgirtina hemiyê wê bixebite û bivê qenc diyar bike hingê defter hemî têra hinek jê jî nakin û xame jî dê berî gihîştina amancê lawaz bibin û hibir jî dê hişk bibe.”</span><br /> <br /><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Evd el-Rehîm Rehmiyê Hekarî bi honraweyekê serwextiya Melayê Cizîrî ya bi zimên destnîşan kiriye û pê pesnê wî daye:</span></p>
<p style="text-align: left;"><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;">Şîrazî li nav fursan kêşa êlema/elema ‘işqê</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Mella te bire ew can Hafiz bike pê meşqê</span></em><br /> <br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Lakin bi kirasek dî nûrê şefeqek tê da</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Dîbayekî kurmancî raçand di Cizîrê da</span></em><br /> <br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Mella te wekî Hafiz Firdewsî nekir ustad</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Hem ‘işqê ji nû hilkir kurmancî te kir îcad</span></em><br /> <br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Pûlêd zexel Kurdî te bi yek nezerek zêr kir</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Mala ku feqîr mayî tijî durr û gewher kir</span></em><br /> <br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Kurmancî divê herdem fexrê bi te kin el-heq</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Lakin tu ku Mensûr î rutba te bû ena l-Heq</span></em><br /> <br /><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Şairê alman Goethe (1749-1832) jî wiha dibêje:</span><br /> <br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Şahberhema kitêban</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> ya evînê ye</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Min ew xwend pir bi baldarî</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Hindik pelên wê xweşî</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Hemiyên din kul û keder</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Hicran û cudahî beşektî</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Pareke kurt hevgihanî</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Dû re raveya xem û derdan</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Dirêj dibe bi cildan,</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Bêdawî û bêhejmar.</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Ey Nisamî/Nîşanî axir</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Te riya rast dît</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Kî dikare hişkegirêkê veke?</span></em><br /><em><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.9em;"> Da evîndar vebigihin hev.</span></em><br /> <br /><span style="font-family: georgia, palatino; font-size: 0.8em;"> Johann Wolfgang von Goethe, Dîwana Rojhilat ji Şairê Rojava, wergera swêdî, ji M. Tegenana; Naîf Tahir Mikaîl, b. n., r. 66</span></p>
Dili
Kürtçe / Kurdî
Basım Yeri
İstanbul
Basım Tarihi
2013
Baskı
1
Alt Başlık
Şerha Dîwanê Melayê Cizîrî
Çeviren
Emin Narozî
Resim Sayısı
2